Δημοσιεύθηκε: Σάββατο 28 / 3 / 2026 , 10:22 από news_room

Αθήνα: Ξεκίνησε η Ημερίδα με θέμα τη τέχνη μέσα από το πρίσμα του Μαρξισμού στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων

ΕΛΛΑΔΑ – ΑΘΗΝΑ, ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΝΤΩΝΗΣ ΤΡΙΤΣΗΣ – ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ Δ. ΑΘΗΝΑΙΩΝ, ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΚΑΡΠΑΘΑΚΗΣ, 28 ΜΑΡΤΙΟΥ 2026 | Μια επίκαιρη επιστημονική συζήτηση γύρω από τη σχέση τέχνης και κοινωνίας ξεκίνησε σήμερα Σάββατο 28 Μαρτίου στην Αθήνα, με τη διοργάνωση ημερίδας αφιερωμένης στη διασταύρωση της ιστορίας της τέχνης με τη μαρξιστική θεωρία. Η εκδήλωση, με τίτλο «Ιστορία της Τέχνης και Μαρξισμός: Τέχνη, ιδεολογία, υλικές συνθήκες», φιλοδοξεί να ανοίξει έναν ουσιαστικό διάλογο για τα θεωρητικά εργαλεία που διαμορφώνουν τη σύγχρονη κατανόηση της τέχνης.

Τη διοργάνωση αναλαμβάνουν η Εταιρεία Ελλήνων Ιστορικών Τέχνης σε συνεργασία με την επιστημονική επιθεώρηση ΚΡΙΣΗ, συγκεντρώνοντας ερευνητές και μελετητές που εξετάζουν την τέχνη υπό το πρίσμα των κοινωνικών και ιστορικών της συμφραζομένων.

Η τέχνη ως πεδίο ιδεολογίας και ανάλυσης

Στο επίκεντρο της ημερίδας βρίσκεται η διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο η ιστορία της τέχνης μπορεί να συνομιλήσει με τον Μαρξισμός, αναδεικνύοντας τη σημασία της ιδεολογίας, της παραγωγής και των υλικών συνθηκών στη διαμόρφωση των καλλιτεχνικών μορφών.

Οι εισηγήσεις αναμένεται να επικεντρωθούν στις θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις που επαναπροσδιορίζουν το πεδίο, εξετάζοντας τη συμβολή της μαρξικής σκέψης και του ιστορικός υλισμός στη μελέτη της τέχνης, αλλά και στη σύγχρονη παραγωγή επιστημονικού λόγου.

Σύγχρονα ερωτήματα και ερευνητικές κατευθύνσεις

Η ημερίδα επιχειρεί να αναδείξει κρίσιμα ερωτήματα που απασχολούν σήμερα την ακαδημαϊκή κοινότητα: πώς επηρεάζουν οι κοινωνικές δομές την καλλιτεχνική δημιουργία; Με ποιον τρόπο η τέχνη αντανακλά ή αμφισβητεί τις κυρίαρχες ιδεολογίες; Και ποια είναι η θέση της ιστορίας της τέχνης σε ένα περιβάλλον διαρκών κοινωνικών και πολιτικών μετασχηματισμών;

Μέσα από αυτές τις θεματικές, η διοργάνωση φιλοδοξεί να συμβάλει στη συστηματική επαναξιολόγηση της σχέσης τέχνης και κοινωνίας, δίνοντας έμφαση στη διεπιστημονική προσέγγιση.

Πληροφορίες και διοργάνωση

Η εκδήλωση ξεκίνησε σήμερα Σάββατο 28 Μαρτίου 2026 στις 9:00 π.μ. και πραγματοποιείται στο αμφιθέατρο «Αντώνης Τρίτσης», στο κέντρο της Αθήνας. Την επιστημονική και οργανωτική ευθύνη έχουν οι Λουίζα Αυγήτα και Χριστίνα Δημακοπούλου.

Η ημερίδα υλοποιείται με την οικονομική ενίσχυση του Υπουργείο Πολιτισμού και την υποστήριξη του Οργανισμός Πολιτισμού Αθλητισμού και Νεολαίας Δήμου Αθηναίων, ενισχύοντας τον δημόσιο διάλογο γύρω από τη θεωρία της τέχνης και τη σύγχρονη έρευνα.

Ένας διάλογος που συνεχίζεται

Σε μια εποχή όπου η πολιτιστική παραγωγή επαναπροσδιορίζεται διαρκώς, η ημερίδα έρχεται να υπενθυμίσει ότι η τέχνη δεν αποτελεί αποκομμένο πεδίο, αλλά συνδέεται άρρηκτα με τις κοινωνικές, οικονομικές και ιδεολογικές συνθήκες της εποχής της. Μέσα από αυτή τη συνάντηση, επιχειρείται να τεθούν οι βάσεις για έναν πιο διεισδυτικό και κριτικό τρόπο ανάγνωσης της καλλιτεχνικής δημιουργίας σήμερα.

*Στην εναρκτήρια ομιλία του ο Πρόεδρος της ΕΕΙΤ  Άρης Σαραφιανός υπογράμμισε αρχικά τη σημασία της πρωτοβουλίας και της οργανωτικής συμβολής της Χριστίνας Δημακοπούλου και των συνεργατών της για την υλοποίηση του συνεδρίου, καθώς και τον ενθουσιασμό με τον οποίο η ΕΕΙΤ αγκάλιασε την ιδέα.

Στη συνέχεια, συνδέει το συνέδριο με τους βασικούς στόχους της εταιρείας: την ενίσχυση μιας ανεξάρτητης, επιστημονικά τεκμηριωμένης και δημόσιας ιστορίας της τέχνης, μέσα από συστηματική μελέτη της ιστοριογραφίας, της μεθοδολογίας και της σύγχρονης θεσμικής της κατάστασης. Τονίζει ότι, παρά την ανάπτυξη του πεδίου στο παρελθόν, η αποφυγή κριτικής θεωρητικής αποτίμησης το έχει καταστήσει πιο ευάλωτο.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις σύγχρονες προκλήσεις: την απομάκρυνση της τέχνης από τα ιστορικά της συμφραζόμενα, την επίδραση της ψηφιακής αναπαραγωγής, τον ρόλο των μουσείων στην απομόνωση των έργων, καθώς και την αναβίωση μεταφυσικών αντιλήψεων περί «ιερότητας» της τέχνης. Ο Σαραφιανός ασκεί κριτική και σε πρόσφατες θεσμικές εξελίξεις στην Ελλάδα, τις οποίες θεωρεί οπισθοδρομικές.

Παράλληλα, αναφέρεται στην ιστορική εξέλιξη της «νέας ιστορίας της τέχνης» και στις μεθοδολογικές της ρίζες, επισημαίνοντας τόσο τη συμβολή όσο και τους κινδύνους της απομάκρυνσης από κριτικές, ιδίως μαρξιστικές, προσεγγίσεις. Στο πλαίσιο αυτό, κάνει ειδική μνεία στο έργο και τις παρεμβάσεις του Νίκου Χατζηνικολάου, ο οποίος έχει αναδείξει τα προβλήματα της ασαφούς χρήσης της «κοινωνικής ιστορίας της τέχνης».

Κλείνοντας τον χαιρετισμό του ο Πρόεδρος της Εταιρίας Ελλήνων Ιστορικών Τέχνης παρουσίασε τις προοπτικές του συνεδρίου και τις μελλοντικές δράσεις της ΕΕΙΤ, όπως τη δημοσίευση των ομιλιών, τη δημιουργία ψηφιακού αρχείου και καναλιού στο YouTube, καθώς και η έκδοση ενημερωτικού και κριτικού δελτίου, με στόχο τη συνεχή παρέμβαση στον δημόσιο και επιστημονικό διάλογο για την τέχνη.

* Η πρώτη ομιλία της ημερίδας ήταν της Ιστορικού Τέχνης Αναστασίας Καλαίτσίδη με τίτλο ” Ο μαρξισμός των αισθήσεων: μια σύγχρονη ανάγνωση του καλλιτεχνικού μοντέλου του William Morris”.

Η εισήγηση της ιστορικού τέχνης Αναστασίας Καλαϊτζίδη, στο πλαίσιο της ημερίδας με θέμα Ιστορία της Τέχνης και μαρξισμός: τέχνη, ιδεολογία, υλικές συνθήκες, επιχείρησε να αναδείξει μια σύνθετη και συχνά αντιφατική σχέση: αυτή μεταξύ μαρξιστικής θεωρίας και καλλιτεχνικής πράξης μέσα από το έργο και την πρόσληψη του William Morris. Κεντρικός άξονας της προσέγγισής της είναι η έννοια ενός «μαρξισμού των αισθήσεων», δηλαδή μιας ανάγνωσης που επανατοποθετεί την αισθητική εμπειρία στο πεδίο των υλικών και ιδεολογικών συνθηκών.

Από την αρχή της ομιλίας επισημαίνεται η δυσκολία ανάλυσης του έργου του Morris μέσα από αποσπασματικά παραδείγματα. Η επιλογή αποφυγής οπτικού υλικού δεν είναι τυχαία, αλλά υπογραμμίζει ακριβώς το πρόβλημα: το έργο του Morris δεν μπορεί να κατανοηθεί αποκομμένο από το σύνολο των κοινωνικών και ιδεολογικών του συμφραζομένων. Έτσι, ήδη τίθεται το βασικό ερώτημα της ημερίδας: πώς η τέχνη συνδέεται με τις υλικές συνθήκες και πώς εγγράφεται ιδεολογικά σε αυτές.

Ιστοριογραφικές συγκρούσεις και ιδεολογικές χρήσεις

Η ομιλήτρια προτείνει μια ιστοριογραφική ανασκόπηση της πρόσληψης του Morris στον 20ό αιώνα, αναδεικνύοντας ότι σε κάθε κρίσιμη πολιτική καμπή, το έργο του επανέρχεται ως πεδίο ιδεολογικής διεκδίκησης. Στο πλαίσιο της σχέσης Ιστορίας της Τέχνης και μαρξισμού, ο Morris μετατρέπεται σε ένα «ιστορικό προϊόν» πάνω στο οποίο προβάλλονται διαφορετικές αναγνώσεις για τη σχέση τέχνης και κοινωνίας.

Η πρώτη συστηματική προσπάθεια ανάδειξης της μαρξιστικής διάστασης του έργου του πραγματοποιείται το 1934 από τον Rajani Palme Dutt, σηματοδοτώντας την έναρξη μιας μακράς διαμάχης γύρω από τη θέση του Morris στο μαρξιστικό πεδίο. Μέχρι τότε, η πολιτική του στράτευση είτε αποσιωπούνταν είτε υποβαθμιζόταν, γεγονός που φανερώνει πώς η ιδεολογία επηρεάζει τη συγγραφή της ιστορίας της τέχνης.

Το ζήτημα Morris–Marx και η New Left

Καθοριστική καμπή αποτελεί το 1955, με τη δημοσίευση της βιογραφίας του E. P. Thompson William Morris: Romantic to Revolutionary. Το έργο αυτό, ενταγμένο στο ψυχροπολεμικό πλαίσιο, επιχειρεί να εντάξει τον Morris στη μαρξιστική παράδοση, αλλά ταυτόχρονα εισάγει μια προβληματική διάκριση μεταξύ «ουτοπίας» και «επιστήμης».

Στο μεταγενέστερο έργο του, ο Thompson διατυπώνει το λεγόμενο ζήτημα Morris–Marx, υποστηρίζοντας μια θεμελιώδη αντίφαση ανάμεσα στον ηθικισμό και τον ρομαντισμό του Morris και την επιστημονικότητα του Marx. Η θέση αυτή αντανακλά ευρύτερες εντάσεις στο εσωτερικό της New Left, η οποία ασκεί κριτική στον «ορθόδοξο» μαρξισμό για την έμφαση σε απρόσωπες δομές και την παραγνώριση του υποκειμένου.

Ο Perry Anderson θα αντιπαρατεθεί σε αυτή τη διάκριση, υποστηρίζοντας ότι οι υποτιθέμενες αντιφάσεις είναι προϊόντα ιστοριογραφικής κατασκευής. Στο πλαίσιο της θεματικής της ημερίδας, η αντιπαράθεση αυτή αναδεικνύει πώς η τέχνη και η ιδεολογία δεν αποτελούν σταθερές κατηγορίες, αλλά μεταβάλλονται ανάλογα με τις ιστορικές και πολιτικές συνθήκες.

Ο Morris στον ευρωπαϊκό μαρξισμό

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στο έργο του Paul Meier, ο οποίος επιχείρησε να αποκαταστήσει τη συνέχεια μεταξύ Morris και Marx. Μέσα από αυτή την προσέγγιση, η ουτοπία του Morris δεν θεωρείται απόκλιση, αλλά συμπλήρωση της μαρξιστικής θεωρίας, ιδίως στο πεδίο της τέχνης και της αισθητικής εμπειρίας.

Η συμβολή αυτή είναι κρίσιμη για την κατανόηση του «μαρξισμού των αισθήσεων»: η τέχνη δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως αντανάκλαση των υλικών συνθηκών, αλλά ως ενεργό πεδίο όπου αυτές μετασχηματίζονται και γίνονται αισθητά βιώσιμες. Έτσι, η σχέση τέχνης, ιδεολογίας και υλικών συνθηκών αποκτά δυναμικό χαρακτήρα.

Η σοβιετική πρόσληψη και η αντίφαση της πράξης

Η ομιλία εξετάζει επίσης τη σοβιετική πρόσληψη του Morris, όπου το έργο του μεταφράζεται και εντάσσεται στο επίσημο μαρξιστικό κανόνα. Παρά την αναγνώριση της συμβολής του, επισημαίνεται μια βασική αντίφαση: ενώ το αισθητικό του πρόγραμμα είχε σαφώς αντικαπιταλιστικό προσανατολισμό, η πρακτική του εφαρμογή περιορίστηκε σε αντικείμενα που απευθύνονταν κυρίως στην αστική τάξη.

Αυτό το παράδοξο αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της έντασης ανάμεσα σε ιδεολογία και υλικές συνθήκες: η τέχνη του Morris, αν και ιδεολογικά ριζοσπαστική, ενσωματώνεται τελικά στις δομές της καπιταλιστικής αγοράς.

Συμπεράσματα: προς έναν «μαρξισμό των αισθήσεων»

Η εισήγηση καταλήγει σε μια κρίσιμη παρατήρηση: η αισθητική διάσταση του έργου του Morris έχει υποτιμηθεί από μεγάλο μέρος της μαρξιστικής ιστοριογραφίας. Ωστόσο, ακριβώς σε αυτή τη διάσταση εντοπίζεται η δυνατότητα μιας σύγχρονης ανάγνωσης.

Ο «μαρξισμός των αισθήσεων» που προτείνεται δεν αφορά μόνο την ιδεολογική ανάλυση της τέχνης, αλλά την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι αισθήσεις, η καθημερινή εμπειρία και η υλικότητα της ζωής συγκροτούνται μέσα από ιστορικές και κοινωνικές διαδικασίες. Με αυτόν τον τρόπο, η τέχνη αναδεικνύεται ως πεδίο όπου η ιδεολογία δεν απλώς αναπαρίσταται, αλλά βιώνεται.

Στο πλαίσιο της ημερίδας Ιστορία της Τέχνης και μαρξισμός: τέχνη, ιδεολογία, υλικές συνθήκες, η προσέγγιση αυτή συμβάλλει σε μια πιο σύνθετη κατανόηση της σχέσης τέχνης και κοινωνίας, αναδεικνύοντας τον William Morris όχι ως περιθωριακή μορφή, αλλά ως κεντρικό σημείο συνάντησης ανάμεσα στην αισθητική, την πολιτική και την ιστορία.

* Ομιλία Δημήτρη Μόσχου: «Η αγιογραφία σε έναν άθεο κόσμο – Η δημόσια τέχνη της σοβιετικής “normalnost”»

Με ιδιαίτερο ενδιαφέρον πραγματοποιήθηκε η σημερινή ημερίδα με αντικείμενο τη σχέση ιστορίας της τέχνης και μαρξισμού, όπου κεντρική θέση κατέλαβε η εισήγηση του υποψήφιου διδάκτορα Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής του Τμήματος Κοινωνικής Πολιτικής του Παντείου Πανεπιστημίου, Δημήτρη Μόσχου. Η ομιλία του, με τίτλο «Η αγιογραφία σε έναν άθεο κόσμο: για τη δημόσια τέχνη της σοβιετικής “normalnost”», ανέδειξε τις αντιφάσεις, τις συνέχειες και τις μετατοπίσεις της σοβιετικής εικαστικής παραγωγής μέσα από το πρίσμα της ιδεολογίας και των υλικών συνθηκών.

Στο επίκεντρο της ανάλυσης βρέθηκε το δημόσιο μωσαϊκό και τα ψηφιδωτά της μεταπολεμικής Σοβιετικής Ένωσης, ως μια κατεξοχήν μορφή δημόσιας τέχνης που συνδέεται άμεσα με την αρχιτεκτονική και την ιδεολογική συγκρότηση του σοβιετικού χώρου. Ωστόσο, για την κατανόηση αυτής της μεταπολεμικής παραγωγής, ο ομιλητής επέστρεψε στις απαρχές της σχέσης της σοβιετικής εξουσίας με την αγιογραφία και τα θρησκευτικά αντικείμενα.

Κατά την περίοδο από το 1917 έως τα τέλη της δεκαετίας του 1930, οι προεπαναστατικές εικόνες υπέστησαν μαζική καταστροφή ή εκκαθάριση, ταξινομημένες σε κατηγορίες ανάλογα με την καλλιτεχνική τους αξία. Όσα έργα θεωρήθηκαν αυθεντικά και υψηλής αισθητικής προστατεύθηκαν και μεταφέρθηκαν σε μουσειακούς χώρους, απογυμνωμένα όμως από τη θρησκευτική τους σημασία και επανανοηματοδοτημένα αποκλειστικά ως καλλιτεχνικά αντικείμενα. Αντίθετα, εικόνες χαμηλότερης αξιολόγησης είτε καταστράφηκαν είτε διοχετεύθηκαν στο εξωτερικό, ακόμη και ως πρώτη ύλη για καθημερινή χρήση.

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε σε μια «ενδιάμεση» κατηγορία θρησκευτικών εικόνων, μαζικά παραγόμενων μέσω φωτογραφικών και μηχανικών τεχνικών. Οι εικόνες αυτές, φθηνές και ευρέως διαθέσιμες, αποτέλεσαν ένα ιδιότυπο πεδίο διαπραγμάτευσης μεταξύ κράτους και κοινωνίας: ενώ εντάσσονταν σε μια στρατηγική ευτελισμού του θρησκευτικού αντικειμένου, ταυτόχρονα λειτουργούσαν ως φορείς λαϊκής πίστης, αποκαλύπτοντας την ανθεκτικότητα των θρησκευτικών συναισθημάτων.

Η διάκριση μεταξύ καλλιτεχνικού και θρησκευτικού αντικειμένου, όπως ανέδειξε ο Δημήτρης Μόσχος, αποτέλεσε βασική τομή της σοβιετικής πολιτισμικής πολιτικής. Παράλληλα, η αναδιοργάνωση της καλλιτεχνικής παραγωγής οδήγησε πολλούς παραδοσιακούς τεχνίτες –αγιογράφους και δημιουργούς τοιχογραφιών– σε νέα πεδία απασχόλησης, κυρίως στα κρατικά εργαστήρια παραγωγής δημόσιων ψηφιδωτών.

Τα πρώτα παραδείγματα σοβιετικών μωσαϊκών εμφανίζονται ήδη από τη σταλινική περίοδο, ενσωματώνοντας τεχνικές της θρησκευτικής παράδοσης, αλλά ενταγμένες στο ύφος του σοσιαλιστικού ρεαλισμού και της μνημειακής αρχιτεκτονικής. Η σύνδεση με τον νεοκλασικισμό και το λεγόμενο «σταλινικό αμπίρ» υπογράμμισε τη στροφή προς μια επιβλητική, ιδεολογικά φορτισμένη αισθητική, που αντλούσε στοιχεία τόσο από την τσαρική παράδοση όσο και από την κλασική αρχαιότητα.

Ιδιαίτερο βάρος δόθηκε στην περίοδο μετά το 1957 και την αποσταλινοποίηση, όταν διαμορφώνεται η έννοια της σοβιετικής «normalnost». Σε αυτή τη φάση, η τέχνη καλείται να υπηρετήσει μια νέα στρατηγική νομιμοποίησης του καθεστώτος, όχι πλέον μέσω της βίας ή της επαναστατικής μνήμης, αλλά μέσα από την κανονικοποίηση της καθημερινής ζωής και τη διαμόρφωση ενός καταναλωτικού, σχετικά σταθερού κοινωνικού περιβάλλοντος.

Τα δημόσια ψηφιδωτά αυτής της περιόδου λειτουργούν ως οπτικοί φορείς αυτής της νέας κανονικότητας, επιχειρώντας να γεφυρώσουν βασικές εντάσεις του σοβιετικού συστήματος: ανάμεσα στο τοπικό και το διεθνές, αλλά και ανάμεσα στο παρόν και το ουτοπικό μέλλον. Μέσα από αυτά, η σοβιετική τέχνη δεν εγκαταλείπει την ιδεολογική της αποστολή, αλλά την επαναπροσδιορίζει, ενσωματώνοντάς την στην καθημερινότητα του δημόσιου χώρου.

Η εισήγηση του Δημήτρη Μόσχου ανέδειξε με σαφήνεια ότι η σοβιετική τέχνη δεν μπορεί να κατανοηθεί απλώς ως προπαγάνδα ή αισθητικό ρεύμα, αλλά ως ένα σύνθετο πεδίο όπου η ιδεολογία, οι υλικές συνθήκες και οι κοινωνικές πρακτικές διαπλέκονται δυναμικά. Μέσα από το παράδειγμα της αγιογραφίας και των δημόσιων ψηφιδωτών, φωτίστηκε μια λιγότερο προφανής συνέχεια: η επιβίωση μορφών και τεχνικών του παρελθόντος μέσα σε ένα καθεστώς που επιδίωκε ριζική ρήξη με αυτό.

*  Μεταφορά από ηχητικό απόσπασμα

Πηγή – Φωτορεπορτάζ: Βαγγέλης Καρπαθάκης